Mostrando entradas con la etiqueta sintaxe. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta sintaxe. Mostrar todas las entradas

20 ene 2011

LDK 87: Kernel construction

Unha Kernel construction é a forma máis básica e non-marcada nunha oración.

Considérase como Kernel construction aquela que cumple as seguintes condicións:

-Forma unha oración por si mesma, é dicir, non forma parte de outras.
-É estruturalmente completa, é dicir, non ten ningún membro elidido.
-É non marcada con respecto ao sistema de tipo de cláusula, é dicir, é declarativa e non interrogativa ou imperativa.
-É non marcada con respecto ao sistema de polaridade, é dicir, é positiva e non negativa.
-É non marcada con respecto ao sistema de voz, é dicir, é activa e non pasiva.
-É non marcada con respecto a todos os sistemas da cláusula, é dicir, non presenta nin extraposición, nin tematización, nin construcións fendidas nin suxeitos baleiros.

As kernel constructions son unha teorización importante nalgunhas escolas sintácticas, como o xenerativismo, xa que nestas supoñen que a construción orixinal (ou estrutura profunda) dunha oración é a súa equivalente canónica ou kernel, e que, a partir desta, prodúcense unha serie de movementos até chegar á oración tal e como nos é presentada. Un bo exemplo deste punto de vista é a ben coñecida tendencia a presentar as pasivas como o resultado dunha oración activa na que o suxeito e o obxecto son invertidos.

14 ene 2011

Estratexias de tematización

Falabamos o luns das diferencias entre suxeito, tema e foco. Podemos definir como tematización ao proceso polo cal destacamos, ou damos énfase a unha parte da oración distorsionando a estrutura natural da mesma, é dicir, ao proceso polo cal dámoslle voluntariamente a función de tema a un membro da estrutura. Para isto basearémonos nas estratexias do inglés, explicando o equivalento galego cando este existir.

En inglés falamos de sistemas temáticos para referírmonos ás múltiples formas de marcar unha oración de xeito que esta exprese un énfase diferente. Destacamos os seguintes sistemas:

1. Sistema de voz:
Ao cambiarmos unha oración a pasiva facemos que o peso da acción recaia no experimentador no canto de recaer no axente. En galego a estratexia é equivalente.

2. Extraposición:
Móvese unha unidade, normalmente unha cláusula subordinada con that que funciona como suxeito, ao final da oración; e introdúcese un pronome baleiro it no lugar que ocupaba:

That he could feel the pain
is obvious.
It is obvious that he could feel the pain.

A extraposición é obrigatoria cos verbos appear, seem, chance, happen, remain, intend e a pasiva de hope.
En galego tamén é habitual que as oracións cunha subordinada longa funcionando como suxeito movan esta ao final da oración, mais non é necesario que introduzan un pronome baleiro.
É necesario que aparezas por aquí de cando en vez.

En realidade, a tendencia a mover un suxeito longo ao final da oración está regulada polo Principle of End-Weight, un principio sintáctico que afecta a ambas as linguas.

3-Tematización ou adiantamento:
Un elemento que queremos enfatizar é movido á posición anterior ao suxeito.
Your novel he promised he would read.

En inglés hai algunhas limitacións para este tipo de movementos, ao contrario que en galego, onde é bastante libre. En inglés, se o elemento tematizado é un adverbio negativo ou seminegativo, a tematización dará lugar á inversión do verbo e o suxeito.

4-Cleft constructions ou construcións fendidas.
Quizais o sistema de enfatización máis empregado en inglés, consiste en dar énfase a unha parte da oración facéndoa ser o complemento dun verbo to be con it como suxeito:

He gave you a present yesterday at your party because he likes you.
It is he that gave you a present yesterday at your party because he likes you.
It is you that he gave a present yesterday at your party because he likes you.
It is a present that he gave you yesterday at your party because he likes you.
It is yesterday that he gave you a present at your party because he likes you.
It is at your party that he gave you a present yesterday because he likes you.
It is because he likes you that he gave you a present yesterday at your party.

Nalgúns casos pódese substituír o that por outro pronome relativo ou simplemente elidilo, pero o that é moito máis empregado.
En galego a estrutura é similar, máis só se usa o pronome relativo correspondente.
Fuches ti quen foi ao palleiro.


5-Pseudo-cleft constructions:
Similares ás cleft constructions, neste caso o que se tematiza é todo o predicado ou frase verbal, empregando como introdutor un what.
His death surprised me.
What surprised me was his death.

En galego temos unha estrutura similar introducida con "o que", se ben o seu uso é pouco habitual.
O que me sorprendeu foi que viñera!

Outra variante desta construción prodúcese introducindo un do, co equivalente galego "o que fixo foi".
After she died, what he did was to look for another girlfriend.
Despois que ela morrera, o que fixo foi buscar outra moza.


6-Construcións con there:
Cando o verbo da oración principal é o to be e a estrutura contén un locativo ou un complemento predicativo, pódese mover o suxeito a posición postverbal e introducir un suxeito baleiro there.
Some sugar was on the floor.
There was some sugar on the floor.
Some women were present.
There were some women present.

Cando simplemente temos un suxeito e un verbo to be, esta construción é obrigatoria.
*Many different types of fish are.
There are many different types of fish.

Esta construción non ten equivalente en galego.

7-Dislocación:
Unha frase nominal é movida á dereita ou á esquerda do resto da oración, deixando nesta un pronome ao que serve de antecedente:
She can be very egoist, her sister.
One of my cousins, she has a Ferrari.

Estas oracións diferéncianse dun caso de extraposición en que o pronome ten unha referencia e non é baleiro, en que se produce unha pausa na coma e en que forman parte dun estilo informal.
En galego temos equivalentes claros:
A súa prima, foi a ela a quen lle roubaron o coche.



10 ene 2011

Suxeito, tema e foco. Estruturas temáticas e informativas

Normalmente presentamos os nosos enunciados seguindo un esquema máis ou menos fixo, que depende da lingua na que falemos.

Porén, hai formas nas que podemos variar este esquema, que veremos nunha próxima entrada. Para poder entender estas variacións, é necesario entender as diferencias entre os conceptos de suxeito, tema e foco, e ter en conta a explicación de marcado vs. non-marcado que demos o pasado sábado.

Un suxeito é aquel constituínte dunha oración que concorda co verbo.

Moitas veces, un suxeito é tamén aquelo sobre o que fala a frase. Porén, esta función forma parte doutro sistema de funcións diferentes ás sintácticas: as funcións pragmáticas.

Así, aquilo do que se fala é chamado tema, e o que se di sobre ese tema é chamado rema.

O tema, aínda sendo normalmente coincidente co suxeito, non ten por que selo:
Xoán viu a María na festa.
A María viuna Xoán na festa.


Na primeira oración, Xoán é o suxeito e o tema, tendo unha estrutura non marcada, mentres que na segunda o tema é A María, que é o Obxecto Directo, e temos unha estrutura marcada en canto ao tema, polo que se di que temos unha tematización.

Estas funcións pragmáticas relaciónanse coa estrutura informativa da oración. Así, temos que na estrutura informativa temos información coñecida ou vella, aquela que todos os participantes nunha interacción coñecen antes de emitir, e información nova ou relevante, tamén coñecida co nome de foco, aquela que vai aportar algún dato novo ou relevante sobre a información vella que xa se coñece.

Nunha orde non marcada, o foco coincide co rema: Temos unha estrutura, falamos sobre algo (tema) coñecido (información vella) e dicimos algo (rema) novo sobre ela (información nova / foco). Exemplo:
A capital de Brasil (tema/información vella) é Brasilia (rema/información nova ou foco).


Porén, no caso de querer refutar ou dar énfase, a orde informativa cambia e a orde coincide co tema.
Foi Xoán (tema e foco) quen comprou o peixe. (rema, información vella).


Tendo en conta a relación entre a estrutura temática e a sintáctica, temos tres tipos de linguas:

Aquelas nas que as funcións temáticas son principais e as sintácticas secundarias, como o xaponés:
Zoo wa hana ga nagai.
Elefante/tema/nariz/suxeito/longa.
O elefante, a súa nariz é longa.

Aquelas nas que as funcións sintácticas son principais e as temáticas secundarias, como o inglés, con orde sintáctico fixo Suxeito-Verbo, que fai necesaria (as máis das veces) a introdución dalgún tipo de suxeito baleiro cando se quere tematizar unha oración.
*This book, I dislike.
It is this book that I dislike.

Aquelas nas que os dous eixos están separados pero interrelacionados, como o galego, de modo que se ben calquera función sintáctica pode funcionar de tema, este adoita ser o suxeito.
A panadeira fixo o pan.
O pan fíxoo a panadeira.

O próximo venres continuamos coas estratexias polas cales podemos variar a orde normal da oración para dar énfase a aquilo que queremos destacar.

21 dic 2010

LDK 74: Os sistemas nominativo-acusativo e ergativo-absolutivo

Se tomamos unha cláusula transitiva, onde hai dous participantes, (como, por exemplo, o verbo matar e os participantes Caín e Abel) temos necesariamente que marcar dalgún xeito cal dos participantes foi o que realizou a acción, é dicir cal foi o Axente (A) e cal é o que sufriu a acción, é dicir, cal é o Paciente (P). En cambio, se tomamos unha cláusula intransitiva, o unico participante (S) non poderá dar lugar a confusión, e non será necesario marcar nada.

En inglés, como noutras moitas linguas, a marcación ven dada pola orde das palabras. No caso do inglés, a primeira palabra é o Axente-Suxeito, e a segundo o Paciente-Obxecto:
Cain killed Abel

Porén, noutras linguas a marcación faise engadindo algun tipo de marca morfolóxica (terminación, preposición) a un dos participantes da cláusula transitiva.


Obviamente, isto dá dúas solucións:

Así, no primeiro caso, temos que o Axente ten a mesma marca que o único actante das intransitivas, sendo marcado o Paciente das transitivas, (S=A≠P), no que se chama un sistema nominativo-acusativo, como o que empregamos en galego. pero que imos exemplificar co Latín:
Petr-us venit (Petrus vén.)
Petr-us Paul-um videt (Petrus ve a Paulus.)

Como vedes, é o paciente o que é marcado de forma especial. No caso da nosa lingua, a marcación tería lugar coa preposición a.

A segunda solución é marcar o Paciente da transitiva como o actante das intransitivas, sendo marcado de forma desigual o Axente das transitivas (S=P≠A), no que se chama un sistema ergativo-absolutivo, como, por exemplo, o do vasco.
gizon-a etorri da (O home chegou.)
gizon-ak mutil-a ikusi du (O home veu o rapaz.)

Podedes ver un comic explicando a diferencia aquí.

Bibliografía:
GARCÍA MIGUEL, José María (2000) "Linguas do mundo e tipoloxía lingüística", en F. Ramallo, G. Rei-Doval e X.P. Rodríguez Yáñez (eds.) Manual de ciencias da linguaxe. Vigo: Xerais, pp. 173-220

1 oct 2010

As linguas de casos

Estamos acostumados a que na meirande parte das linguas coas que temos contacto (galego, español, francés, inglés...) as relacións sintácticas sexan expresadas fixándonos en poucos elementos: A concordancia entre o suxeito e o verbo, a voz do verbo (activa ou pasiva), a orde dos constituíntes e a presencia de preposicións.

Tomemos como exemplo esta secuencia:

En decembro, Xan deulle á filla de Carlos un cadro para que o pendurara na parede.


Nesta secuencia podemos distinguir o suxeito Xan porque concorda en número e persoa co verbo e porque aparece en primeiro lugar despois da coma. O outro constituínte sen preposición é o obxecto directo (un cadro), que tamén pode ser recoñecido por ocupar o posto de suxeito ao transformar a oración a pasiva ou mediante substitución preposicional. O obxecto indirecto é o constituínte que está introducido pola preposición "a", á filla de Carlos, que ten un complemento do nome introducido por "de", de Carlos.
Os outros dous constituíntes, introducidos por preposicións, implican o tempo da acción (En decembro) e a finalidade da acción (para que o pendurara na parede). Nesta subordinada tamén temos outro constituínte indicando lugar (na parede).

Así, vemos que unha vez determinadas os constituíntes que ocupan as categorías de suxeito, verbo e obxecto directo, todas as demais categorías son determinadas por unha preposición ou outra.

Porén, non todas as linguas do mundo seguen este patrón para establecer as relacións sintácticas. As linguas de casos, como o latín ou o alemán, empregan outra estratexia para marcar as relacións sintácticas, o que chamamos habitualmente casos.
A marcación das relacións sintácticas por casos consiste na expresión da función sintáctica dunha palabra mediante a modificación da raíz desa palabra coa adición de prefixos ou sufixos. Isto da lugar ás chamadas declinacións. Tomemos o exemplo da primeira declinación do latín:


CasoSingularPlural
NominativoRosaRosae
VocativoRosaRosae
AcusativoRosamRosas
XenitivoRosaeRosarum
DativoRosaeRosis
AblativoRosaRosis


Así, vemos como a raíz, a palabra rosa, é modificada dependendo da súa función sintáctica como medio de expresala. Así, se quixésemos falar de "A espiña da rosa" non diriamos "da rosa", cunha preposición, senón "rosae", modificando a raíz. Cada caso expresa unha relación sintáctica determinada:

O nominativo marca principalmente o suxeito, mais tamén o atributo nas construcións copulativas.
O vocativo emprégase cando se chama directamente a alguén.
O acusativo marca o obxecto directo.
O xenitivo marca o complemento do nome.
O dativo marca o obxecto indirecto.
O ablativo marca relacións circunstancias, como o movemento, a posición, etc.
O latín, ademais, tamén tiña preposicións, que combinaba cos casos acusativo e ablativo para marcar outras relacións circunstanciais.

A marcación da relación sintáctica mediante casos permite que a posición das palabras na oración sexa cuase-libre, o cal foi utilizado para crear complicadas construcións sintácticas que foron empregadas na literatura clásica, e especialmente na poesia. Podemos ver un bo exemplo neste fragmento, o primeiro verso dunha fábula de Fedro:

Peras imposuit Iuppiter nobis duas

Alforxas(O.D.) deu(vb.) Xupiter(sux.) a nós(O.I.) dúas(O.D.)

"Xúpiter deunos dúas alforxas"

2 sept 2010

LDK 27: Women, Fire and Dangerous Things

Con este título George Lakoff reflexiona sobre o concepto de categorización.

Segundo nos explica no libro (a partir de Dixon, 1982), na lingua Dyirbal, en Australia, temos catro tipos de categorías:
I. Bayi: men, kangaroos, possums, bats, most snakes, most fishes, some birds, most insects, the moon, storms, rainbows, boomerangs, some spears, etc.
II. Balan: women, bandicoots, dogs, platypus, echidna, some snakes, some fishes, most birds, fireflies, scorpions, crickets, the hairy mary grub, anything connected with water or fire, sun and stars, shields, some spears, some trees, etc.
III. Balam: all edible fruit and the plants that bear them, tubers, ferns, honey, cigarettes, wine, cake
IV. Bala: parts of the body, meat, bees, wind, yamsticks, some spears, most trees, grass, mud, stones, noises and language, etc.
Esta categorización, que a ollos occidentais parece pouco menos que arbitraria, é desentrañada até chegar a amosar características que fan que sexa lóxica, mais con elementos de cohesión dificilmente aceptables na categorización occidental tradicional, baseada unicamente nas similitudes e diferencias visibles (por exemplo, animado vs. non animado)

Así, en Dyirbal aparecen catro categorías, mutuamente exclusivas, da cal a cuarta está caracterizada por ser un 'caixón de sastre' no que entran as palabras que non entran nas outras tres. As categorías están definidas prototípicamente, (I. Homes, II. Mulleres, III. Plantas comibles), e a partir destes prototipos formanse cadeas de ideas baseadas nos "dominios de experiencia común"¹ que van incorporando palabras a cada unha das categorías. Finalmente, funciona un principio de oposición, que fai que se un elemento contrasta con outro, sexa asignado a unha categoría diferente.

Lakoff defende que estes mecanismos de categorización (o uso de caixóns de sastre, deprototipos, de principios de oposición e de identidade baseada nos dominios de experiencia común) son tan validos como os empregados pola categorización occidental, formando todos parte dun sistema universal de principios de categorización que dan lugar a diferentes categorías en cada cultura dependendo da súa aplicación.

Podes descargar o libro aquí.

NOTAS:
¹ Un dominio de experiencia común refírese ao conxunto de aspectos presentes nunha actividade dada. Por exemplo, o campo de experiencia común da pesca pode incluír, sempre que non se inclúan estes elementos noutro campo de experiencia, os peixes, os utensilios, a barca empregada, etc.

19 jul 2010

As tipoloxías lingüísticas

As linguas poden ser obxecto de diversas clasificacións. A máis familiar para moitos de nós e a clasificación en "familias de palabras", a clasificación xenealóxica, pola que sabemos que o alemán e o inglés están relacionados e que o galego evoluciona do latín.



Porén, esta non é a única clasificación que podemos facer coas diferentes linguas. As linguas tamén se poden clasificar en función da súa estrutura, chamándose este tipo como clasificacións tipolóxicas. Hai dous tipos de clasificacións tipolóxicas das linguas: a baseada na morfoloxía das linguas e a baseada na orde de palabras.


A clasificación tipolóxica morfolóxica foi desenvolvida polos irmáns Friedrich e August Von Schlegel e baséase na estrutura interna das palabras. E máis concretamente no grado de flexión das linguas: En galego, coa palabra "cantei" temos a información "cantar" (dada polo morfema léxico, ou raíz, ou lexema, cant-) mentres que co morfema flexivo -ei temos un conxunto de informacións, incluíndo tempo pasado, 1ªpersoa do singular, etc.
Dacordo con esta clasificación distinguimos catro tipos de linguas:


O galego é unha lingua fusional ou flexiva. As linguas flexivas caracterízanse porque un só morfema flexivo (como o -ei de cantei) expresa máis dunha categoría (neste caso modo, tempo, persoa e número), fusionando a información das diferentes categorías nun só morfema. A maior parte das linguas europeas son flexivas, incluíndo todas as linguas xermánicas, o alemán, o grego clásico e o latín...

Aquí podedes ver un exemplo (tomado de Ruíz Antón, 1998; como o resto dos exemplos que se inclúen nesta entrada) da declinación das palabras do ruso stol (cadeira) e vodá (auga), no que, como vedes, non se poden separar as informacións gramaticais de caso e número.




Comparado co galego, o turco caracterízase porque cada categoría é expresada por un morfema máis ou menos fixo, que se une á palabra. O turco é unha lingua aglutinante, xa que vai unindo ou aglutinando os diferentes morfemas nunha soa palabra. Así, a palabra topraklarinimiz ('das nosas terras') divídese en toprak (terra), lar (plural), in (caso xenitivo [de...]) e imiz (posesión de 1ªpersoa do plural).
Outras linguas aglutinantes son o xaponés, o coreano, o vasco, o esperanto, o finlandés ou o guaraní, entre outras.


En contraste coas anteriores, en chino cada categoría é representada por particulas independentes que non se unen as unhas as outras, senón que permanecen independentes. O chino é unha lingua aillante, como tamén o son o thai ou o vietnamita.
Neste exemplo podemos ver como a información de perfecto do verbo é unha palabra independente le que non se une ao verbo ler kàn:




Xa por último, existen as linguas polisintéticas, que unen nunha soa palabra non só diversos morfemas, senón incluso palabras con significado propio, como neste exemplo, que é unha soa palabra:

Así, nas linguas polisintéticas unha palabra pode incluír unha oración enteira. Son linguas polisintéticas moitas linguas indíxenas de Norteamérica.


Porén, cabe dicir que esta clasificación é indicativa, e que hai linguas que inclúen varios destes tipos morfolóxicos en maior ou menor medida. O inglés parece aillante en construcións do tipo I will come, e compórtase como fusional noutros casos, como women.



A clasificación tipolóxica baseada na orde de palabras clasifica as linguas dacordo coa orde básica das palabras na oración. Tomando as categorías de Suxeito (S), Verbo (V) e Obxecto (O) aparecen seis categorías diferentes.

Linguas SVO, como o galego, que coloca o suxeito en primeira posición, o verbo en segunda e o obxecto en terceira. Son o 35% das linguas do mundo, incluíndo a maior parte das europeas, moitas das africanas e o chino ou o thai.

As linguas SOV, como o xaponés, o turco ou o antigo latín, caracterízanse por reservarlle ao verbo a última posición. Representan entre o 45 e o 50% das linguas do mundo.

Os outros catro tipos de clasificación, moito menos importantes cuantitativamente son, ordeados de máis común a máis raro: As linguas VSO como o galés e outras linguas célticas; as linguas VOS como o fidjio ou o malgache; as linguas OSV como algunhas linguas autóctonas do Brasil e por último as linguas OVS como o warihío. A título anecdótico, tamén é OVS o klingon.



Desta clasificación derívanse unha serie de correlacións que dependen da orde relativa do Verbo e o Obxecto.

Se o Verbo vai antes que o Obxecto: O verbo soe ir antes que o adverbio, os verbos auxiliares adoitan ir antes que os verbos principais, os nomes soen ir antes que os adxectivos, as cláusulas relativas e os xenitivos, e as preposicións adoitan ir antes dos nomes.

En cambio, se o obxecto vai antes que o verbo, o adverbio tamén soe ir antes que o verbo, o verbo principal antes que o verbo auxiliar, o adxectivo, as cláusulas relativas e os xenitivos antes que o nome, e os nomes rixen posposicións e non preposicións.

Porén novamente isto só é indicativo dunha tendencia, que se cumple en bastantes casos pero non en todos. O inglés é unha lingua SVO, que, porén, coloca os adverbios antes que os verbos e os adxectivos e xenitivos antes que os nomes, dous trazos das linguas Obxecto-Verbo.



Bibliografía:

RUIZ ANTÓN, J. Carlos (1998) Curso de tipología lingüística. Enfoque funcional. Col·lecció Material Docent. nº 109. Publicacions de la Universitat Jaume I. [Descargable]