Mostrando entradas con la etiqueta articulación. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta articulación. Mostrar todas las entradas

22 nov 2010

Clasificación articulatoria das consoantes.

Xa temos falado aquí do Alfabeto Fonético Internacional, das diferentes representacións dos sons da fala desde un punto de vista acústico, ou do proceso de articulación en xeral, pero non falamos aínda de como se clasifican os sons da fala desde un punto de vista articulatorio, é dicir, tendo en conta como se producen estes sons. Na entrada de hoxe centrarémonos na clasificación articulatoria das consoantes, deixando para outra entrada a das vogais.

Para clasificarmos as consoantes desde un punto de vista articulatorio, temos que comprobar tres parámetros: Vibración das cordas vocais, punto de articulación e modo de articulación1.

Dacordo co primeiro parámetro, a vibración das cordas vocais, podemos distinguir basicamente dous tipos de sons: Se as cordas vocais entran en vibración ao se xuntaren e impedir ciclicamente o paso do aire, dicimos que é un son sonoro, mentres que se non entran en vibración, ao permaneceren separadas, dicimos que é un son xordo.

A diferencia entre xordo e sonoro é facilmente comprobable ao colocar unha man sobre o hioide mentres falamos: con algúns sons notaremos unha vibración, nomeadamente, en galego, coas vogais e coas consoantes /b/, /d/, /g/, /m/, /n/, /ɲ/ (letra ñ), /ɳ/ (n velar), /r/ (-rr- ou r-), /ɾ/ (-r-), /l/ e /ʎ/ (dígrafo -ll-), puidendo clasificalos comos sons sonoros. En cambio, coas consoantes /p/, /t/, /k/, /f/, /θ/ (-ce-, -ci- ou -z-), /s/, /ʃ/ (letra x) e /tʃ/ (dígrafo ch), non notaremos estas vibracións, e serán clasificados como son xordos.



O segundo parámetro é o modo de articulación. O modo de articulación refírese a natureza da disposición dos elementos do tracto vocal. Distinguimos os seguintes:

Nas oclusivas prodúcese un peche total do tracto vocal, de modo que a presión do aire dentro da cavidade aumenta. Cando abrimos o peche, o aire sae con forza da cavidade bucal, producindo un ruído explosivo. Son oclusivas /b/, /p/, /d/, /t/, /g/, /k/.

Nas nasais, prodúcese exactamente o mesmo tipo de peche que nas oclusivas, pero ao abrir o peche tamén se baixa o velo do padal, de modo que o aire pode escapar simultaneamente polo naris e pola boca. Son nasais no galego /m/, /n/, /ɲ/ e /ɳ/.

Nas fricativas, un articulador móbil aproxímase moito a algún punto do tracto vocal, de tal modo que se produce un ruído de frición ou fricación. Son fricativas /f/, /θ/, /s/ e /ʃ/.

Nas africadas prodúcese un peche como nas oclusivas, pero a apertura do peche en vez de ser total, resólvese cunha fricativa. En galego só temos a africada /tʃ/.

Os batimentos (ou vibrantes simples) prodúcense cun peche breve, en forma de golpe suave, da cavidade bucal. O /ɾ/ é un batimento.

As vibrantes prodúcense por unha sucesión (en torno a 5 de media) de golpes na cavidade bucal. O /r/ é unha vibrante.

As aproximantes prodúcense cando hai unha obstrución moi suave, non máis que unha mera aproximación, dun articulador a outro. Non hai aproximantes puras en galego, mais o /w/ do inglés ou o /j/ (letra y) do español son aproximantes.

As aproximantes laterais ou, simplemente, laterais, prodúcense cando a lingua se aproxima ao articulador e o aire pasa polos laterais da lingua. /l/ e /ʎ/ son laterais.

Por último, tamén hai fricativas laterais, cando o aire pasa polos laterais da lingua e estes están tan preto das paredes da cavidade bucal que se produce un ruido. Podes ver unha lista de usos das laterais fricativas en diferentes idiomas do mundo aquí.



Finalmente, o terceiro parámetro é o punto de articulación. Con punto de articulación referímonos ao lugar do tracto vocal onde se produce a máxima constrición do aire. Distinguimos os seguintes puntos de articulación:

Bilabial, producida con ambos labios. Son bilabias /b/, /p/, /m/.
Labiodental, producida co labio inferior e os dentes da mandíbula superior. A única bilabial do galego é a /f/.
Interdental, producida coa lingua entre ambas fileiras de dentes. É interdental /θ/.
Dental, producida coa lingua na parte posterior dos dentes.
Alveolares, producidas coa lingua nos alveolos, a parte máis anterior e prominente do padal:
/n/, /s/, /l/, /r/ e /ɾ/ son alveolares, e /t/ e /d/ poden ser dentais ou alveolares dependendo das linguas e os falantes.
Postalveolares, producidas coa lingua entre os alveolos e o padal. Son postalveolares /ʃ/ e /tʃ/.
Retroflexas, producidas coa punta da lingua apuntando cara á parte posterior da boca.
Palatais, producidas co dorso da lingua no padal duro, /ɲ/ e /ʎ/ son palatais.
Velar, producidas coa lingua na parte traseira e branda do padal, o velo. /g/, /k/ e /ɳ/ son velares.
Uvulares, producidas coa parte traseira da lingua na úvula. A r francesa, /ʀ/ é unha vibrante uvular.
Faringais, producidas coa raíz da lingua contra a farinxe.
Glotais, producidas mediante un peche ou unha aproximación das cordas vocais. A oclusiva glotal /ʔ/ [escoitar] é unha realización do fonema /t/ nalgúns dialectos do inglés británico.


Para facermos unha descrición dun son só temos que tomar os tres parámetros e enuncialos. Por exemplo, /b/ é unha oclusiva, bilabial, sonora.

Estas descricións permiten explicar algunhas das relacións entre sons: por exemplo, [b] e [g] son oclusivas sonoras, a unha bilabial e a outra velar. Ambos sons teñen unha certa similitude, que explica que ás veces sexan confundidos como no español coloquial "agüelo".


NOTAS:
1 Outros parámetros, como a aspiración ou non dos sons, a laringalización, a nasalización etc., tamén son importantes, mais para esta introdución ao particular preferimos deixalos á parte.

18 sept 2010

LDK 34: Voz de Muller, Voz de Home

Por que as voces das mulleres tenden a ser agudas e as dos homes, graves?

Tal e como explicábamos aquí, os sons da fala prodúcense mediante un proceso chamado fonación, que convirte o aire que espiramos, que normalmente non produce son, nun son. Este son prodúcese por unha vibración creada polo movemento das cordas vocais.

As cordas vocais vibran a unha frecuencia determinada chamada Frecuencia Fundamental ou F0. Esta frecuencia ven determinada por unha serie de propiedades físicas do obxecto que vibra, como a súa composición, ou o seu grosor.

Así, a larinxe da muller ten uns 3,6 cm de altura, 4,3 cm de largura e un diámetro anteroposterior duns 2,6 cm; cunhas cordas vocais de entre 1,5 e 2 cm de lonxitude. Os homes teñen unha larinxe de maior tamaño, duns 4,9 cm de altura e largura e un diámetro antero-posterior duns 3,5 cm. As cordas vocais presentan unha lonxitude desde os 2 até os 2,5 cm. (Fonte)

Dadas estas propiedades físicas, as cordas vocais da muller, que ten unha larinxe máis pequena, producen unha voz cunha frecuencia fundamental media duns 250 Hz, mentres que a dos homes, máis grandes, producen unha voz cunha frecuencia fundamental media duns 120Hz, un tono de voz moito máis baixo.

24 dic 2009

Presión do aire e sons non pulmonares.

Na miña última entrada falei da vibración como base da comunicación natural, e dicía que a materia prima era o aire expulsado polos pulmóns. O aire sae dos pulmóns debido a que os músculos intercostais e o diafragma volven á súa posición de repouso, facendo que a cavidade torácica sexa máis pequena. Isto provoca que a presión do aire no interior dos pulmóns sexa maior e que se produza un diferencial entre o aire de dentro e fóra dos pulmóns. Ao igual que co calor, cando as dúas masas con presións diferentes entran en contacto, a presión tenderá a igualarse, provocando unha circulación de aire desde o que teña maior presión ao que teña menor, neste caso desde os pulmóns á atmósfera.

E ben, a maioría dos sons que empregamos os seres humanos ao comunicarnos empregan o aire residual da respiración durante a espiración, mais hai máis formas que o uso do aire espirado de cara a conseguir un diferencial de presión que cree unha corrente de aire.

Os sons creados mediante o uso dunha corrente de aire que non procede do pulmón chámanse sons non-pulmonares.
Os sons non pulmonares caracterízanse por aproveitar para a súa articulación aire contido nunha cavidade creada por dous peches: un posterior, na glote ou na zona velar; e outro anterior, nos labios, dentes, alveolos, padal ou velo do padal.

Dende un punto de vista acústico, os sons non pulmonares vense caracterizados no espectrograma por dúas explosións. A primeira débese á apertura do peche na zona anterior, e chega a durar ata 20 ms, e a segunda é producida pola apertura do peche posterior. Entre ambas hai un periodo de silencio de ata 150 ms, como se pode ver abaixo, no espectrograma dunha consoante exectiva alveolar.



Atendendo á zona na que se produce o seu peche posterior, os sons non pulmonares clasifícanse en dous grupos principais: as consonantes non pulmonares glotais, e as consonantes non pulmonares velares.
As consonantes non pulmonares glotais divídense á súa vez en dous tipos: Os sons exectivos, nos que a acción da glote provoca que o aire saia da cavidade bucal, e os sons implosivos, nos que a acción glotal provoca que o aire entre nesa cavidade.

Os sons exectivos producense mediante a creación dunha corrente de aire egresiva glotálica. Para producilos é necesario pechar a glote, crear unha oclusión na zona de articulación correspondente á consoante que queramos articular (no velo do padal para [k̛], por exemplo) e pechar o paso de aire á cavidade nasal coa úvula. Así, fórmase unha cavidade na que unha cantidade de aire queda atrapada. A continuación, a glote ascende pola acción dos músculos larínxeos, e o aire da cavidade queda comprimido, tendo máis presión que o exterior. Ao relaxar a oclusión anterior, o diferencial de presión fai que o aire escapa cara a fóra, creando un son exectivo.
As exectivas aparecen aproximadamente nun 20% das linguas do mundo, en linguas amerindias, africanas e caucásicas, como o quechua ou o tigré. As máis comúns parecen ser as velares [k̛].

Exemplos da realización de consonantes exectivas son:

A exectiva bilabial [pʼ].
A exectiva alveolar [tʼ].
A exectiva velar [kʼ].


Os sons implosivos son levados a cabo mediante a creación dunha corrente de aire ingresiva glotálica. Para a súa produción, é necesario crear unha cavidade similar á dos sons exectivos, pechando a glote e o paso de aire á cavidade nasal, ademais de formar un peche na zona de articulación da consonante que desexemos emitir (por exemplo, para a labial [ɓ], pechando os beizos). A continuación, empregamos os músculos larínxeos para facer descender a glote, de forma que a presión na cavidade formada é inferior á do exterior. Ao relaxar a oclusión anterior, o aire exterior entra na cavidade, por mor do diferencial de presión, creando un son implosivo.
Durante a emisión de implosivas sonoras a glote non se pecha completamente, senón que está parcialmente pechada e vibrando por mor da saída de aire pulmonar.

Os sons implosivos aparecen nun dez por cento das linguas do mundo, sendo máis comúns as consonantes implosivas sonoras que as xordas.
Entre as linguas nas que aparecen os sons implosivos sonoros están o zulú, ou o xosa... Linguas con sons implosivos xordos son o quechua ou o tojolabal, entre outras linguas de América Central.


Exemplos da realización de consonantes implosivas son:
A implosiva velar sonora [ɓ].
A implosiva alveolar sonora[ɗ].
A implosiva palatal sonora [ʄ].

Os sons non pulmonares velares ou clics necesitan para a súa produción a creación dunha corrente de aire ingresiva velar. Para producilos é necesario crear unha oclusión coa lingua na zona do velo do padal, e outra cos beizos ou a lingua na zona de articulación da consonante que desexemos emitir. Nesta cavidade queda atrapada unha cantidade de aire, que, ao descendermos a parte central da lingua, ampliando o tamaño da cavidade, ve descendida a súa presión. Ao abrirse as oclusións anterior e posterior sucesivamente, o aire entra na cavidade por mor da menor presión desta, producíndose o son.
Os clics emitidos clasifícanse en función do seu punto de peche anterior, en 5 tipos: Bilabial [ʘ], Dental [ǀ], Alveolar [ǃ], Palatal [ǂ] e Lateral [ǁ].
Os clics só aparecen en linguas faladas en África con valor fonémico, pero son usados como sinais extralingüísticas en todo o mundo. Os clics son especialmente comúns nas linguas koisanas, aínda que tamén aparecen nalgunhas linguas bantús. Os clics extendéronse dende as tribus bosquímanas a todas as outras, levando só uns poucos centros de anos nos sistemas consonánticos de linguas como o zulú. Moitos lingüistas teñen tamén especulado sobre a posibilidade de que os clics formasen parte do sistema fonolóxico dunha suposta protolinguaxe.

Os clicks, quizais os sons non pulmonares máis coñecidos despois da película "Os deuses deben estar tolos", vense moito mellor en contexto, por exemplo, o deste falante de Xosa:



Bibliografía:

Bernárdez, Enrique (1999). ¿Qué son las lenguas? Madrid: Alianza Editorial
Crystal, David (1987) The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge: Cambridge University Press.
Ladefoged, Peter (2001). Vowels and consonants: an introduction to the sounds of languages. Oxford & Malden, MA: Blackwell
Ladefoged, Peter & Maddieson, Ian (1996). The Sounds of the World's Languages. Oxford: Blackwell
Laver, John (1994). Principles of Phonetics. Cambridge: Cambridge University Press.
Martínez Celdrán, Eugenio (1998) Análisis espectrográfico de los sonidos del habla. Barcelona: Ariel
Moreno Cabrera, Juan Carlos (2003) El universo de las lenguas. Madrid: Castalia.

Sons extraídos da Wikipedia.